Het Eichmann-effect

Het Israëlisch gerechtshof stond in 1961 voor de taak om één persoon, Adolf Eichmann, verantwoordelijk te stellen voor de gruwelijke deportaties in WOII. Hannah Arendt, journalist, filosofe en docent was toentertijd aanwezig bij de berechting van Eichmann. Hij hield aan de lopende band vol dat hij niets uit vrije wil had gedaan. Dat hij überhaupt geen intenties had, goed of slecht, maar dat hij slechts bevelen had opgevolgd. Het waren volgens hem enkel administratieve verhandelingen. Volgens de controversiële opvatting van Arendt maakt deze uitvlucht van Eichmann duidelijk dat het grootste kwaad ter wereld door onbenullen wordt gepleegd, door nobody’s. Door mensen die weigeren om personen te zijn. Zij noemt dit fenomeen ‘de banaliteit van het kwaad’. Arendt heeft geprobeerd dit fenomeen te begrijpen, waarmee zij de daad overigens niet wil verdedigen.

Door de weigering om mens te zijn, gaf Eichmann datgene op wat volgens Arendt de mens definieert: de mogelijkheid om zelf na te denken. En daarna was hij niet meer in staat om morele beslissingen te nemen. De manifestatie van de gedachte is volgens haar niet kennis, maar goed van kwaad kunnen onderscheiden, mooi van lelijk. Ze hoopt dat nadenken mensen de kracht geeft om catastrofes af te wenden op de zeldzame momenten als alles tegenzit. Haar gedachtegang over deze kwestie raakt voor mij rechtstreeks de kern van mijn drijfveer om mediawijsheid en mediaopvoeding zo hoog op ieders agenda te zetten. Laat ik de nuance aanbrengen dat het hier uiteraard gaat om twee volstrekt te scheiden zaken. Maar het gaat mij hier om ‘het zelf nadenken’. Dat wordt mijns inziens soms behoorlijk in de weg gezeten door wat de media je allemaal voorschotelt als zogenaamde waarheid.

Op de middelbare school tijdens een geschiedenisles over propaganda dacht ik bij mezelf, hoe kan het toch dat de mensen toen in staat waren om die malle posters voor waarheid aan te nemen? Inmiddels begrijp ik dat steeds beter. De invloedrijke werking van media en de daaropvolgende beeldvorming kan niet onderschat worden. De onderstaande afbeeldingen bevestigden dat voor mij. Vanaf toen wist ik dat ik niks zomaar kon aannemen als het in welke media dan ook verscheen.

Mubarak 1 Mubarak 2

De foto  is genomen tijdens een vredesoverleg in het Witte Huis. Boven het origineel (hoewel, je mag alles betwijfelen). Onder in ieder geval de foto zoals die in de Egyptische staatskrant verscheen. Hierop is toenmalig president Mubarak naar de voorgrond gefotoshopt. Hij hield zijn volk graag voor dat de rol die hij had, een belangrijke was. Als een echte leider liep hij zogenaamd voorop.

Ook in een democratisch land als Nederland heeft de media een grote invloed op de beeldvorming. Zowel positief als negatief. Als jongeren niet met een kritische blik de media tegemoet treden, zullen zij zonder nadenken geloven wat zij zien. Onlangs zat ik samen met mijn zus in de trein. Op station Ede stapten er vijf jongemannen in. Ze waren in een jolige stemming en maakten wat kabaal. Ze waren op weg naar Nijmegen om te gaan stappen. Ze knoopten een gesprek met ons aan, dat steeds balanceerde op het randje van gezellig en te amicaal. Ze vroegen naar ons werk en wij vertelden dat we lesgaven, mijn zus aan allochtonen en ik op het vmbo. Een van de jongens reageerde verschrikt. “Allochtonen? Oh, wat erg voor je! Die willen toch niks leren, trekken toch alleen uitkering?” Zijn vriend vulde aan: “En vmbo’ers, dan werk je in de hel! Die zijn toch niet zo slim hè en helemaal niet gemotiveerd om iets leren!” Toen ik vroeg waar de jongens deze wijsheden allemaal vandaan haalden, zei een van hen op een vanzelfsprekende toon: “Ja, duh, dat zie je toch op tv!”

Als jongeren de werking van media niet onderwezen krijgen, nemen ze niet de moeite om vraagtekens te zetten. Het is onze taak om onze kinderen hierin te begeleiden. Ze te leren om zelf na te denken en meerdere kanten van een verhaal te onderzoeken. We moeten ze ervoor behoeden onnadenkend mee te gaan in de waan van de media. Al is het maar zodat ze uiteindelijk, net als Socrates, zeker weten dat ze niks zeker weten. Dát weten staat in mijn ogen gelijk aan blijven nadenken. En dat is precies wat we moeten doen in deze gemedialiseerde wereld. Zelf blijven nadenken, om het Eichmann-effect te voorkomen.

Bronvermelding:
Hannah Arendt – Margarethe von Trotta (film)
“Staatskrant photoshopt Mubarak tot leider” – Express.be